عسل قبل از اینکه یک غذای کامل باشد، اکسیر پر ارزشی است که سال های سال به عنوان دارو و درمان مورد استفاده قرارگرفته و حاوی حدود ۸۰ نوع ماده مفید برای انسان است.
عسل به علت داشتن گلوکز زیاد که سهل التجزیه و انرژی زاست، تأثیر مهمی روی عضلات قلب دارد. از طرفی باعث تحریک و تقویت قلب و نیز گشاد شدن رگ ها شده و جریان خون را در درون شریان های انشعابی افزایش می دهد. از طرف دیگر سبب بهبود وضع فشار مایعات بدن شده و فشار خون را تنظیم و از سکته قلبی جلوگیری می کند. چنانچه اگر بیماران قلبی روزانه ۵۰ الی ۱۴۰ گرم عسل به مدت ۲ ماه مصرف کنند، مقدار هموگلوبین خونشان افزایش یافته و ضربان قلب آنها متعادل می شود.
اگر عسل با سایر غذاها خورده شود، باعث کاهش اسیدهای اضافی معده می شود و بر درمان زخم معده، ورم معده و روده مؤثر است. به علت داشتن آهن و منگنز، عسل به هضم غذا کمک کرده و ترشح شیره معده را به حالت طبیعی برمی گرداند. از طرفی، دارای کنش دو جانبه است. اول کنش موضعی: که مانند بهم آمدن زخم های خارجی موجب بهم آوردن زخم معده می شود و دوم کنش تقویت کننده که به طور یک جا روی بدن به ویژه دستگاه عصبی است. همچنین فروکتوز عسل یک بازتاب پاک کننده گندزدایی در روده دارد و به علاوه اسیدفرمیک عسل با تخمیر و ترشی روده مبارزه می کند. عسل به علت داشتن خواص میکروبی، مقوی معده و روده ها بوده و موجب تسهیل عمل دفع و لینت مزاج است. عسل خصوصاً در رفع بیماری زخم روده بزرگ مفید است.
بهترین زمان مصرف عسل دو ساعت قبل از نهار و یا ناشتا و سه ساعت بعد از شام است. در مورد برخی بیماری های دستگاه عصبی مرکزی، عسل غنی شده از ویتامین را توصیه کرده اند که حاوی اسید گلوتامیک است. عسل همچنین در درمان بیماری داءالرقص (انقباض های تشنج آور ماهیچه ها) مؤثر است. از طرف دیگر ویتامین D موجود در عسل، اعمال بین کلسیم و فسفر را تنظیم می کند و صمغ موجود در عسل نیز نمی گذارد جدار عروق سفت شده و حالت آلاستیستیه خود را از دست بدهد، در نتیجه مواد غذایی بهتر به مغز می رسد و مطالب بهتر در حافظه می ماند. همچنین علاوه بر اینکه عسل خوراک سلول های انساج است، بر ذخایر گلیکوژن کبد نیز می افزاید و عمل سوخت و ساز نسوج را تشدید می کند. با در نظر گرفتن این حقیقت که کبد، سموم باکتری ها را خنثی می کند و گلیکوژن عامل اصلی مبارزه با سموم باکتری هاست، می توان به اهمیت عسل در افزودن قدرت کبد در مبارزه با میکروب ها پی برد.
به همین دلیل در درمان های بالینی، از عسل حاوی مقدار زیادی گلوکز به روش تزریق وریدی در بدن انسان استفاده می کنند. از طرف دیگر قندهای موجود در آن بیشتر از نمک تغذیه شده، ورم های فیستولی لوله های ادراری را از بین می برد و روی کلیه مستقیماً اثر کرده و ادرار را افزایش می دهد. همچنین داروی بسیار مؤثر برای معالجه آماس و التهاب چشم است و نیز در درمان بیماری های ناشی از ویتامین A و B و شب کوری مؤثر است. علاوه برآن، قندهای عسل به دندان هیچ صدمه ای وارد نمی کند و برخلاف شکر حاوی آنتی بیوتیک است و اسید تولید نمی کند



بشر از قدیم الایام متوجه اثرات درمانی و ضد باکتریائی موم بوده است و در موارد بسیاری از بیماریهای انسان و حیوان مورد استفاده قرار داده و نتایج رضایت بخشی را کسب نموده است. در چند دهه اخیر تحقیقات زیادی روی خواص درمانی بره موم بخصوص اثرات ضد باکتریائی آن انجام گرفته و نتایج قابل توجهی کسب شده است و در برخی موارد از آنتی بیوتیکهای صناعی هم موثرتر بوده.

مصرف روزانه یک قاشق عسل گردش خون در رگها را تسریع میبخشد و موجب تولید آنتی اکسیدانهای خاصی در بدن انسان میشود. این امر در دویست و بیست و هفتمین نشست جامعه دارویی آمریکا که در 28 مارچ سال 2004 در کالیفرنیا برگزار شد، به اثبات رسید. در این همایش «هیدرون گرس» زیست شیمیدان و همکارانش 25 تحقیق مشابه را از دانشکده دیویس کالیفرنیا ارایه دادند. طی این مطالعات، افراد تحت آزمایش علاوه بر رژیم غذایی روزانه خود، یک قاشق سوپخوری عسل مصرف میکردند. پس از اینکه محققان نمونههای خونی آنها را در طی فواصل زمانی معین، بر روی نمودار بردند، به این نتیجه رسیدند که ارتباط مستقیمی میان مصرف عسل و میزان پلی فنولیک (نوعی آنتی اکسیدان) در خون وجود دارد.
عسل برای افراد سالم، کسانیکه کلسترول بالا و دیابت نوع 2 دارند، مفید میباشد.
در آزمایشهای مختلفی که بر روی افراد سالم و کسانیکه دارای کلسترول بالا بودند و یا اینکه دچار دیابت نوع دوم بودند، انجام شد، دانشمندان به این نتیجه رسیدند که عسل یکی از مناسب ترین شیرین کنندهها برای تمام گروههای ذکر شده میباشد.

برای 15 روز، به 8 فرد سالم، 6 بیمار با کلسترول بالا، و 7 بیماری که دارای دیابت نوع دوم بودند به میزان مشابهی شکر، عسل مصنوعی، و عسل طبیعی خورانده شد.
در افرادی که از سلامت کامل برخوردار بودند، مصرف شکر و عسل ساختگی یا تاثیر منفی بر روی آنها داشت و یا به طور کلی هیچ تاثیری نداشت. این در حالی است که مصرف عسل طبیعی در این افراد منجر به کاهش 7 درصدی کلسترول، 2درصد تریگلیسرید، 6 درصد هموسیستین ( یکی از فاکتورهای ریسک ابتلا به بیماریهای قلب - عروقی)، و 6درصد قند خون شد. همچنین کلسترول خوب خون آنها به میزان 2درصد افزایش پیدا کرد.

ابن سینا در مورد اثرات معجزه آسای عسل می گوید: عسل در طولانی کردن عمر و حفظ قدرت و توان انجام کار در سنین بالای عمر، کارآمد، مؤثر است.
وی در ادامه می گوید: اگر می خواهید جوانی خویش را مصون دارید عسل بخورید. کسانی که سن آنها از چهل و پنج فراتر می رود، باید به طور منظم عسل را به خصوص با گردوی کوبیده استفاده کنند.